در بخش نخست این مجموعه، تاریخچه تغییر نگاه ضوابط به هشتگیر و تفاوت میان «ممنوعیت مطلق» و «کنار گذاشتهشدن هشتگیر سنتی از جزئیات عمومی» بررسی شد.
در این بخش، وارد موضوعی کاملاً اجراییتر میشویم: اگر اتصال هشتگیر در نقشه پروژه پذیرفته شده باشد، راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازهای چه شروطی برای محل اتصال، فاصله از وادار و نحوه تقویت خمش افقی تعیین کرده است؟
تمرکز این مقاله بر صفحات چاپی ۵۴ تا ۶۰ راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازهای و شکلهای ۴-۱۲ تا ۴-۱۷ است. این صفحات، اتصال دیوار به دیوار را به دو گروه «اتصال جداسازیشده» و «اتصال هشتگیر» تقسیم میکنند و برای استفاده از هشتگیر، دو الزام اصلی در نظر میگیرند:
- فاصله کافی از نزدیکترین محل اعمال تغییرشکل خارج از صفحه؛
- تأمین تسلیح افقی در محل تقاطع دو دیوار.
هشتگیر تحت چه شرایطی قابل استفاده است؟
بر اساس راهنمای جدید، اتصال هشتگیر زمانی میتواند بهعنوان راهکار اتصال دو دیوار بررسی شود که هر دو شرط زیر همزمان تأمین شوند:
- محل هشتگیر از نزدیکترین وادار یا اتصال کشویی متصل به هر یک از دو دیوار، حداقل ۱۰۰ سانتیمتر فاصله داشته باشد.
- برای دیوارهایی با ضخامت ۲۰ سانتیمتر و بیشتر، حداقل فاصله توصیهشده ۱۲۰ سانتیمتر است.
- در محل هشتگیر، تسلیح افقی مناسب اجرا شود تا پس از ترکخوردگی ملات یا بلوک، ظرفیت خمشی افقی اتصال بهصورت شدید کاهش پیدا نکند.
اگر یکی از این دو الزام تأمین نشود، راهنما استفاده از اتصال جداسازیشده را ضروری میداند. بنابراین هشتگیر صرفاً یک شیوه چیدمان بلوک نیست؛ بلکه دیتیلی وابسته به موقعیت وادار، مسیر انتقال نیرو و سیستم تسلیح دیوار است.
چرا فاصله هشتگیر از وادار اهمیت دارد؟
نکته مهم راهنمای ۱۴۰۵ این است که مسئله هشتگیر را فقط از زاویه اتصال دو دیوار بررسی نمیکند. در محل تقاطع، تغییرشکل خارج از صفحه یکی از دیوارها میتواند در دیوار متقاطع، خمش افقی موضعی ایجاد کند.
این خمش معمولاً در بخش فوقانی دیوار اهمیت بیشتری پیدا میکند. هرچه محل اعمال تغییرشکل خارج از صفحه به تقاطع نزدیکتر باشد، تقاضای خمشی در هشتگیر شدیدتر میشود.
در مقابل، با افزایش فاصله میان تقاطع و نزدیکترین وادار یا اتصال کشویی، سختی خمشی افقی دیوار در طول مسیر کاهش مییابد و مقدار خمش متمرکز در محل هشتگیر کمتر میشود.
راهنما با استناد به نتایج آزمایشهای خمش افقی و تحلیل اجزای محدود نتیجه میگیرد که اگر محل اعمال تغییرشکل خارج از صفحه دستکم ۱۰۰ سانتیمتر با هشتگیر فاصله داشته باشد، خمش موضعی تقاطع به حدی کاهش مییابد که میتوان آن را با تسلیح افقی متداول کنترل کرد.
منظور از محل اعمال تغییرشکل خارج از صفحه چیست؟
تغییرشکل خارج از صفحه ممکن است از طریق یکی از اجزای زیر به دیوار تحمیل شود:
- وادار قائم متصل به سقف یا سازه؛
- اتصال کشویی دیوار به سقف؛
- اتصال کشویی دیوار به ستون؛
- سایر نقاطی که حرکت خارج از صفحه دیوار را محدود یا به آن منتقل میکنند.
بنابراین کنترل فاصله فقط میان هشتگیر و وادار قائم انجام نمیشود. اتصال کشویی نزدیک به کنج نیز باید در محاسبه فاصله در نظر گرفته شود.
الزام اول: فاصله ۱۰۰ یا ۱۲۰ سانتیمتری چگونه کنترل میشود؟
فاصله باید از محل هشتگیر تا نزدیکترین وادار یا اتصال کشویی متصل به هرکدام از دو دیوار اندازهگیری شود.
به بیان ساده، کنترل فاصله باید برای هر دو شاخه اتصال T یا L انجام گیرد؛ نه فقط برای دیواری که در پلان طول بیشتری دارد.
| وضعیت دیوار | حداقل فاصله هشتگیر از وادار یا اتصال کشویی |
| ضخامت کمتر از ۲۰ سانتیمتر | ۱۰۰ سانتیمتر |
| ضخامت ۲۰ سانتیمتر و بیشتر | ۱۲۰ سانتیمتر |
اگر در یکی از دو جهت این فاصله تأمین نشود، شرایط استفاده از هشتگیر کامل نیست.
جابهجایی صوری وادار، حذف اتصال لازم یا افزایش بدون محاسبه طول آزاد دیوار نیز راهحل قابل قبول محسوب نمیشود؛ زیرا موقعیت وادار باید از طراحی طول بحرانی و مهار خارج از صفحه دیوار به دست آمده باشد.
الزام دوم: چرا محل هشتگیر به تسلیح افقی نیاز دارد؟
هشتگیر دو دیوار را بهصورت نسبتاً صلب به یکدیگر متصل میکند. این پیوستگی مزایایی مانند کاهش طول آزاد دیوار و کاهش تعداد وادارهای لازم دارد؛ اما در عوض، محل تقاطع را به نقطهای حساس در برابر خمش افقی تبدیل میکند.
تا زمانی که ملات و واحدهای بنایی ترک نخوردهاند، اتصال ظاهراً یکپارچه است. پس از ایجاد ترک، اگر مسیر کششی جایگزینی وجود نداشته باشد، ظرفیت خمشی افقی تقاطع میتواند بهطور ناگهانی کاهش پیدا کند.
تسلیح افقی برای اهداف زیر در نظر گرفته میشود:
- حفظ انسجام اتصال پس از ترکخوردگی؛
- کنترل بازشدگی ترک در محل تقاطع؛
- جلوگیری از افت شدید ظرفیت خمشی افقی؛
- ایجاد مسیر پیوسته برای انتقال نیرو میان دو دیوار؛
- کاهش احتمال جداشدگی موضعی واحدهای بنایی.
این تسلیح باید بخشی از سیستم طراحیشده دیوار باشد. قراردادن چند میلگرد آزاد، تکه مش کوتاه یا شبکهای که در ملات و پلاستر مهار نشده باشد، پاسخگوی این الزام نیست.
چهار روش تقویت خمش افقی در محل هشتگیر
راهنمای جدید برای سیستمهای مختلف تسلیح دیوار، جزئیات جداگانهای ارائه کرده است. انتخاب جزئیات باید متناسب با سیستم اصلی دیوار باشد و نمیتوان اجزای چند روش را بدون طراحی و بهصورت کارگاهی با یکدیگر ترکیب کرد.
۱. دیوار مسلح به میلگرد بستر
در این بخش، میلگرد بستر دو دیوار در محل تقاطع ادامه یافته و مفتول طولی با خم ۹۰ درجه در هشتگیر مهار میشود.
هدف این است که مسیر تسلیح در کنج قطع نشود و نیروی کششی بتواند از یک شاخه دیوار به شاخه دیگر منتقل شود.
در کنترل اجرا باید موارد زیر بررسی شود:
- میلگرد بستر در تراز رج تعیینشده قرار گرفته باشد؛
- محل هشتگیر با ملات کافی پر شود؛
- خم و مهار مفتول طولی مطابق دیتیل انجام شود؛
- تسلیح در بند ملات مدفون شده باشد؛
- پوشش ملات کافی در اطراف مفتولها وجود داشته باشد؛
- فاصله هشتگیر از نزدیکترین وادار یا اتصال کشویی رعایت شود.
قطع میلگرد بستر در کنج و قراردادن دو قطعه بدون پیوستگی یا مهار مناسب، مسیر انتقال کشش را قطع میکند و با فلسفه دیتیل راهنما سازگار نیست.
2. دیوار مسلح به کامپوزیت شبکه الیاف در بند بستر
در این روش نیز شبکه باید در کنج پیوسته باشد و صرفاً تا لبه یکی از دیوارها ادامه پیدا نکند. شبکه در محل هشتگیر باید بتواند نیروی کششی افقی را میان دو شاخه دیوار منتقل کند.
اجرای شبکه الیاف در بند بستر با اجرای سطحی والمش یکسان نیست. موارد زیر باید در نقشه یا مشخصات فنی سیستم تعیین شوند:
- محل قرارگیری شبکه؛
- عرض شبکه الیاف؛
- مقاومت کششی موردنیاز؛
- نوع ملات؛
- طول مهاری؛
- نحوه برگشت یا امتداد شبکه در کنج؛
- شرایط دوام شبکه در محیط قلیایی.
بنابراین مشاهده شبکه الیاف در محل اتصال، بهتنهایی نشانه اجرای صحیح نیست؛ پیوستگی و مهار آن باید کنترل شود.
۳. دیوار مسلح به نوارهای افقی کامپوزیت شبکه الیاف
در شکل زیر، نوار افقی شبکه الیاف در محل کنج قطع نمیشود و بهصورت یکپارچه از تقاطع عبور میکند.
برای مهار نوار افقی، یک نوار قائم تنها در یکسوم فوقانی مورد نیاز است.
ترتیب قرارگیری لایهها اهمیت دارد:
- نوار قائم باید روی نوار افقی اجرا شود، نه زیر آن؛
- نوار افقی در محل کنج پیوسته باقی بماند؛
- برگشت و امتداد شبکه مطابق دیتیل طراحی تأمین شود؛
- شبکه کاملاً در پلاستر قرار گیرد؛
- زیر و روی شبکه با پلاستر مناسب پوشانده شود.
برش نوار افقی در کنج و اجرای دو قطعه جداگانه، پیوستگی مسیر انتقال نیرو را از بین میبرد.
۴. دیوار مسلح به نوارهای قائم کامپوزیت شبکه الیاف
وقتی سیستم اصلی دیوار بر نوارهای قائم والمش استوار است، در محل هشتگیر باید تسلیح افقی تکمیلی اضافه شود.
برای این حالت چند الزام مشخص دارد:
- مجموع پهنای نوارهای افقی باید ۵۰ سانتیمتر باشد؛
- برای مثال میتوان از دو نوار با پهنای ۲۵ سانتیمتر استفاده کرد؛
- این تسلیح افقی فقط در یکسوم فوقانی دیوار موردنیاز است؛
- نوار قائم باید روی نوار افقی اجرا شود، نه زیر آن؛
- نوار افقی در کنج قطع نمیشود و باید یکپارچه باشد؛
- طول نوار افقی باید بهاندازهای باشد که حداقل از زیر دو نوار قائم عبور کند.
این جزئیات نشان میدهد که در دیوارهای دارای نوار قائم، اجرای معمول نوارها بهتنهایی برای محل هشتگیر کافی نیست و باید مسیر افقی انتقال نیرو نیز بهطور مشخص ایجاد شود.
آیا والمش بهتنهایی الزام تسلیح افقی هشتگیر را تأمین میکند؟
پاسخ به آرایش شبکه بستگی دارد.
راهنما بیان میکند که در دیوارهای مسلح به کامپوزیت شبکه الیاف بهصورت سراسری، الزام تسلیح افقی همواره تأمین است. اما در روشهای نواری، باید جزئیات اختصاصی رعایت شود.
بنابراین عبارت «دیوار والمش دارد» برای تأیید هشتگیر کافی نیست. مهندس ناظر باید مشخص کند سیستم اجراشده کدام است:
- شبکه سراسری؛
- شبکه الیاف در بند بستر؛
- نوارهای افقی؛
- نوارهای قائم.
هر آرایش، دیتیل اتصال و کنترل اجرایی متفاوتی دارد.
در پلاستر سیمانی نیز شبکه الیاف باید از نوع مقاوم به قلیا یا AR و دارای مشخصات فنی معتبر باشد. نوع مش، مقاومت کششی و میزان پوشش آن باید با طراحی سیستم والمش و تأییدیه فنی محصول مطابقت داشته باشد.
هشتگیر چه مزیتهایی نسبت به اتصال جداسازیشده دارد؟
راهنما دو مزیت اصلی برای هشتگیر مطرح میکند:
کاهش طول آزاد مؤثر دیوار
اتصال دو دیوار میتواند برای خمش خارج از صفحه در محل تقاطع قید ایجاد کند. در نتیجه، طول آزاد مؤثر هرکدام از دیوارها کاهش مییابد.
امکان کاهش تعداد وادارها
با کاهش طول آزاد، ممکن است تعداد وادارهای قائم موردنیاز نیز کمتر شود. این موضوع باید بر اساس طراحی طول بحرانی دیوار بررسی شود.
کاهش وادارها میتواند هزینه و پیچیدگی اجرا را کاهش دهد. همچنین در برخی دیوارهای پیرامونی، کاهش قطعات فلزی عبوری میتواند احتمال ایجاد پل حرارتی و آسیبهای موضعی را کمتر کند.
بااینحال، این مزایا فقط زمانی معتبرند که دو الزام فاصله و تسلیح افقی تأمین شده باشند. حذف وادار بدون بازطراحی طول بحرانی دیوار، استفاده صحیح از هشتگیر محسوب نمیشود.
راهنما توصیه میکند در صورت فراهمبودن شرایط، اتصال هشتگیر برای اتصال دیوارهای داخلی به داخلی، داخلی به پیرامونی و پیرامونی به پیرامونی بررسی شود؛ اما تصمیم نهایی باید در مرحله طراحی پروژه گرفته شود، نه هنگام دیوارچینی.
چه زمانی باید اتصال جداسازیشده انتخاب شود؟
اتصال جداسازیشده باید در شرایط زیر در اولویت قرار گیرد:
- فاصله ۱۰۰ یا ۱۲۰ سانتیمتری قابل تأمین نیست؛
- جزئیات تسلیح افقی هشتگیر اجراشدنی نیست؛
- دو دیوار حرکت یا شرایط تکیهگاهی متفاوت دارند؛
- اتصال صلب میتواند تغییرشکل سازه را محدود کند؛
- محل اتصال نزدیک بازشو، لبه آزاد یا ناپیوستگی هندسی است؛
- نقشه مصوب پروژه هشتگیر را پیشبینی نکرده است؛
- کیفیت دیوارچینی یا ملات امکان ایجاد تقاطع یکپارچه را نمیدهد.
در اتصال جداسازیشده، هر دیوار باید مهار مستقل خارج از صفحه داشته باشد.
راهنما استفاده از وادار لبهای یا قطعات اتصال دیوار به دیوار را مطرح میکند و تأکید دارد ظرفیت بستها و قطعات اتصال باید توسط تولیدکننده مشخص شود. تعداد قطعات نیز باید بر اساس نیروی وارد بر لبه دیوار تعیین شود.
نکته مهم درباره هشتگیر دیوارهای کوتاه و برونزدگیها
راهنما تصریح میکند که دو الزام یادشده لزوماً برای تمام هشتگیرهای ناشی از برونزدگی دیوار اعمال نمیشود؛ بهویژه جایی که یک دیوار بسیار کوتاه با طول کمتر از ۰٫۲۵ ارتفاع دیوار به دیوار اصلی متصل میشود.
برای این وضعیت، جزئیات تکمیلی در بخشهای مربوط به دیوارهای کوتاه و برونزدگیها ارائه شده است.
بنابراین نباید دیتیل یک اتصال T معمولی را بدون بررسی برای موارد زیر تکرار کرد:
- تیغه کوتاه؛
- برگشت نما؛
- لبه تأسیساتی؛
- دیوارک جانبی؛
- برونزدگی کوچک از دیوار اصلی.
روند صحیح طراحی هشتگیر در نقشه پروژه
برای جلوگیری از تصمیمگیری کارگاهی، مهندس طراح باید مراحل زیر را در نقشههای اجرایی مشخص کند:
- تعیین نوع اتصال هر تقاطع در پلان؛ هشتگیر یا جداسازیشده.
- کنترل طول بحرانی هر دو دیوار پس از درنظرگرفتن قید هشتگیر.
- جانمایی وادارها و اتصالات کشویی.
- اندازهگذاری فاصله هشتگیر تا نزدیکترین نقطه اعمال تغییرشکل خارج از صفحه.
- تعیین روش تسلیح دیوار.
- ارائه دیتیل تقویت افقی متناسب با میلگرد بستر یا شبکه الیاف.
- تعیین عرض، امتداد، همپوشانی و ترتیب اجرای نوارها.
- هماهنگی دیتیل با معماری، بازشوها، تأسیسات و نازککاری.
عبارت کلی «اتصال دیوارها بهصورت هشتگیر اجرا شود» برای نقشه اجرایی کافی نیست. محل هشتگیر، سیستم تسلیح و فاصله از وادار باید قابل اندازهگیری و کنترل باشد.
چکلیست کنترل کیفیت اجرای هشتگیر
پیش از پوشاندن دیوار با پلاستر، مهندس ناظر یا مسئول کنترل کیفیت باید موارد زیر را بررسی کند:
- محل اتصال با پلان مصوب منطبق است.
- هشتگیر بهصورت واقعی و با درگیری منظم رجها اجرا شده است.
- فاصله تا وادار یا اتصال کشویی برای هر دو دیوار کنترل شده است.
- حداقل فاصله ۱۰۰ یا ۱۲۰ سانتیمتر رعایت شده است.
- سیستم تسلیح اجراشده با نقشه مطابقت دارد.
- شبکه یا میلگرد بستر در کنج قطع نشده است.ک
- در سیستم نوار قائم، تسلیح افقی با مجموع پهنای ۵۰ سانتیمتر اجرا شده است.
- تسلیح تکمیلی در یکسوم فوقانی دیوار قرار دارد.
- نوار قائم روی نوار افقی اجرا شده است.
- شبکه الیاف در پلاستر مناسب و با پوشش کامل قرار گرفته است.
- از مش فاقد مشخصات و تأییدیه فنی استفاده نشده است.
- مراحل پنهانشونده پیش از اجرای لایه نهایی ثبت و مستندسازی شدهاند.
اشتباهات رایج در اجرای هشتگیر
- قراردادن وادار بلافاصله کنار هشتگیر
این کار خمش موضعی تقاطع را تشدید میکند و با شرط فاصله تعیینشده در راهنما مطابقت ندارد.
- حذف وادار بدون محاسبه طول بحرانی
هشتگیر ممکن است طول آزاد را کاهش دهد، اما تعداد وادارها باید دوباره طراحی شود؛ نه اینکه کارگاه بهصورت سلیقهای آنها را حذف کند.
- قطع شبکه در گوشه
در جزئیات نوارهای افقی و قائم، پیوستگی شبکه در کنج بخش اصلی دیتیل است. دو تکه مش جدا از یکدیگر، مسیر پیوسته انتقال نیرو ایجاد نمیکنند.
- اجرای نوار قائم زیر نوار افقی
راهنما ترتیب معکوس را مشخص کرده است: نوار قائم باید روی نوار افقی قرار گیرد.
- قراردادن میلگرد آزاد در تقاطع
میلگردی که طول مهاری، پوشش ملات و پیوستگی مشخص ندارد، معادل میلگرد بستر طراحیشده نیست.
- خالیماندن محل تقاطع T شکل
فضای خالی در محل تقاطع، سطح تماس و پیوستگی اتصال را کاهش میدهد و میتواند زمینه ترکخوردگی و جداشدگی موضعی را فراهم کند.
- استفاده از مش معمولی در پلاستر سیمانی
در محیط سیمانی باید از شبکه الیاف شیشه مقاوم به قلیا و دارای مشخصات فنی معتبر استفاده شود. مش نامناسب ممکن است دوام کافی در محیط قلیایی نداشته باشد.
پرسشهای متداول
حداقل فاصله هشتگیر از وادار چقدر است؟
برای دیوارهای با ضخامت کمتر از ۲۰ سانتیمتر، حداقل ۱۰۰ سانتیمتر و برای ضخامت ۲۰ سانتیمتر و بیشتر، حداقل ۱۲۰ سانتیمتر توصیه شده است.
فاصله فقط از وادار اندازهگیری میشود؟
خیر. نزدیکترین اتصال کشویی متصل به هر یک از دو دیوار نیز باید در کنترل فاصله لحاظ شود.
آیا میلگرد بستر در هشتگیر باید خم شود؟
در دیتیل اجرایی، مفتول طولی میلگرد بستر با خم ۹۰ درجه در محل تقاطع مهار میشود. اجرای دقیق باید مطابق نقشه مصوب پروژه باشد.
در والمش با نوار قائم چه مقدار نوار افقی نیاز است؟
راهنما مجموع پهنای ۵۰ سانتیمتر را در یکسوم فوقانی دیوار تعیین کرده است؛ برای مثال دو نوار ۲۵ سانتیمتری.
آیا نوار شبکه الیاف در کنج قطع میشود؟
خیر. در جزئیات نوارهای افقی و قائم، نوار افقی باید در محل کنج پیوسته و یکپارچه باشد.
آیا نوار قائم زیر نوار افقی قرار میگیرد؟
خیر. بر اساس جزئیات راهنما، ابتدا نوار افقی اجرا میشود و نوار قائم باید روی آن قرار گیرد.
آیا اجرای هشتگیر نیاز به وادار را کاملاً حذف میکند؟
خیر. هشتگیر میتواند طول آزاد مؤثر را کاهش دهد، اما تعداد و محل وادارها باید بر اساس طراحی طول بحرانی تعیین شود.
آیا با اجرای هشتگیر دیگر نیازی به کنترل مهار دیوار نیست؟
خیر. هشتگیر فقط یکی از اجزای سیستم اتصال است. پایداری خارج از صفحه، اتصال به سقف، لبههای آزاد، بازشوها و سایر شرایط مرزی همچنان باید طراحی و کنترل شوند.
نتیجهگیری
مهمترین نکته راهنمای ۱۴۰۵ این است که هشتگیر را از یک عادت بنایی به یک اتصال مهندسیشده تبدیل میکند. اعتبار این اتصال به دو شرط وابسته است:
- فاصله کافی از وادار یا اتصال کشویی؛
- تأمین تسلیح افقی مناسب در محل تقاطع.
فاصله حداقل ۱۰۰ سانتیمتر ــ و برای دیوارهای با ضخامت ۲۰ سانتیمتر و بیشتر حداقل ۱۲۰ سانتیمتر ــ برای کاهش تمرکز خمش افقی در هشتگیر در نظر گرفته شده است.
در کنار آن، میلگرد بستر یا شبکه الیاف باید مسیر پیوستهای برای انتقال کشش پس از ترکخوردگی ایجاد کند. در دیوارهای دارای نوار قائم والمش نیز باید مجموعاً ۵۰ سانتیمتر نوار افقی در یکسوم فوقانی دیوار اجرا شود.
هدف نهایی این جزئیات، جلوگیری از ریزش خارج از صفحه دیوار، افزایش ایمنی ساختمان در زلزله، کاهش خسارات جانی و مالی و اجرای صحیح الزامات مهار دیوارهای غیرسازهای است.
اجرای ظاهراً محکم اما فاقد فاصله و تسلیح مناسب، نمیتواند جایگزین طراحی و کنترل مهندسی شود.
منبع
راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازهای، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان.
